Zakony i Zgromadzenia Zakonne w Choroszczy

 

Początki Choroszczy jako miasta związane są bezsprzecznie z zakonem supraskich Bazylianów. W 1507 roku Choroszcz zostaje miastem na pełnych prawach miejskich. Od tego momentu Bazylianie przystępują do budowy nowej cerkwi filialnej pod wezwaniem „Opieki Matki Bożej”. Już po paru latach cerkiew jest gotowa, lecz nie posiada żadnych dodatkowych zabudowań klasztornych. Prawie w tym samym czasie powstają w okolicy dwie cerkwie filialne: w Baciutach i w Topilcu zaopatrzone już w dodatkowe budynki zakonne. Bazylianie suprascy prawie przez 30 lat użytkują dobra choroskie, czerpiąc z nich należną dziesięcinę wzbogacającą dobra choroskie i supraską cerkiew. W wyniku ciągłych lokalnych zatargów z właścicielami z sąsiedztwa Choroszczy, zakonnicy występują do Aleksandra Chodkiewicza – właściciela dóbr choroskich – o zamianę dzierżawy choroskiej na trzy przyległe wsie: Choprostów, Klewin oraz Baciuty.

W 1529 roku Aleksander Chodkiewicz zgadza się na ową zamianę, a dobra choroskie wracają w jego ręce.

Rok 1654 otwiera nową kartę w historii miasta. Wojewoda Trocki Mikołaj Stefan Pac, herbu Gozdawa, syn Mikołaja i Marianny funduje drewniany klasztor przy już istniejącym kościele katolickim zbudowanym jeszcze przez rodziców i osadza w nim ojców Dominikanów. Zakon w historii życie religijnego i społecznego Choroszczy odegrał ogromną rolę. Przez lata pod patronatem wielkich rodów magnackich: Paców i Branickich, konwent rozkwita. Pełni nie tylko wiodącą rolę w życiu religijnym mieszczan choroskich. Już w akcie fundacyjnym zastrzeżono, iż zakon choroskich dominikanów przy swym konwencie prowadzić będzie szkołę. Zaznaczono tam też, iż jej absolwenci dalszą naukę mogą kontynuować na Akademii Krakowskiej. Tak to oto zgodnie z tym założeniem, szkoła zyskała z czasem swą renomę. Na północnym Podlasiu zaczęła słynąć nie tylko z jakości swego poziomu nauczania, ale też z pięknej i bogatej biblioteki. Sprowadzone relikwie świętych, piękne kazania oraz liczne odpusty ściągają do Choroszczy dużą ilość pątników, co przyczynia się do rozwoju samego miasta.

Niestety los sprawia, że Polacy tracą swą wolność i Ojczyznę. W 1832 roku władze carskie w ramach represji za udział mieszczan i choroskich dominikanów w powstaniu listopadowym, poddają zakon kasacie i nakazują konwentowi przeprowadzkę do Różanegostoku. Budynki klasztorne na wiek lat trafiają we władanie parafii prawosławnej.

Po latach w pustej przestrzeni po zakonie dominikanów w parafii znów zaczyna budzić się życie. Powoli wśród parafian zaczynają rozkwitać różne wspólnoty, bractwa i stowarzyszenia religijne. Wszystkie te nowe formy działalności miały swe cele i sposoby realizacji życia religijnego w zależności od potrzeb wiernych. W przypadku bractw i stowarzyszeń powstawały statuty określające ich formę działań i wspólnego życia.

Oto trzy, zapomniane już dziś przykłady zgromadzeń i bractw funkcjonujących w XIX i XX-wiecznej historii Choroszczy.

Pierwszym z nich jest Zgromadzenie Sióstr Służek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej. Objawienie Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej uczynione miejskim dziewczętom w 1877 roku w Gietrzwałdzie, dało rok później (w 1878 roku), początek Zgromadzeniu Sióstr Służek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej: „W tymże 1878 roku w Uroczystość Najświętszej Maryi Panny Różańcowej w odpust św. Franciszka, pierwszy raz się zawiązały i służkami Niepokalanej nazwały. Rozalia Szumska, Grabska i Lewandowska dając tym samym początek nowemu Zgromadzeniu” – pisze o tym o. Honorat Kuźmiński, kapucyn w ustawach Związku Sióstr Służek (1882-1883).

Zgromadzenie tworzyły i wspólnie działały siostry zjednoczone, które po złożeniu ślubów tworzyły damy zgromadzenia. Drugą formą działalności były Siostry Stowarzyszone i jako tercjarki świeckie takowych ślubów nie składały. Nazwa, a właściwie określenie „Tercjarki” pochodzi od przyjętej przez Zgromadzenie Trzeciej Regule Zakonu św. Franciszka według której funkcjonuje i którą przestrzegają. Episkopat Królestwa Polskiego w 1908 roku akceptuje i potwierdza tę formę działalności Zgromadzenia, jednocześnie nakładając obowiązek życia wspólnego – najczęściej przy parafiach. Pierwszy dom w Diecezji Wileńskiej został już założony w 1885 roku w Dolistowie. Zgromadzenie działające dość prężnie w całej Diecezji już w 1908 roku otwiera swe domu przy kolejnych parafiach. Takim przykładem są: Dobrzyniewo, Goniądz, Grodno, Krypno, Niewodnica, Sokółka i Choroszcz. Po powstaniu styczniowym władze carskie zakazują tworzenie nowych zakonów katolickich i zgromadzeń w Cesarstwie Rosyjskim i Królestwie Polskim, zabraniając również przyjmowania nowych kandydatów do nowicjatu. Była to wyrachowana forma ucisku, nastawiona na to, iż owe zakony i zgromadzenia na dawnych polskich ziemiach wymrą śmiercią naturalną. Mimo carskiego zakazu i niejawnej swej działalności w latach 1885-1908 założono tylko w samej Diecezji Wileńskiej 22 zgromadzenia, a do roku 1918, kiedy Polska odzyskuje Niepodległość – jest już 30 domów Zgromadzenia Sióstr Służek – jak same siebie nazywają.

Rok 1908, to rok w którym Zgromadzenie Sióstr Służek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej zaczyna funkcjonowanie w Choroszczy. Siostry opiekują się w kościele ołtarzami, troszczą się o czystość kościoła, prowadzą modlitwy różańcowe, zakładają też pierwsze Róże Żywego Różańca, angażując przy tym lokalną wspólnotę parafialną. Przygotowywały również dzieci do świątecznych procesji, uczyły w języku polskim religii – oczywiście w tajemnicy, bo takie działania były zakazane prawem. Pomagały ludziom, tworząc między innymi warsztaty tkackie, ucząc też haftowania; tworząc szpitalik w obrębie parafii zajmowały się opieką nad ludźmi umierającymi. W Choroszczy Siostry Służki miały też swój dom zgromadzenia – na rogu ulicy Dominikańskiej i samego Rynku. W tym domu w późniejszym okresie, już po II wojnie światowej, w latach 70-tych XX-wieku mieścił się zakłada szewski, a później fotograf. Same siostry mieszkały w tym domu do początku lat 70-tych XX wieku. Choroskie Siostry Służki pomieszkiwały w opuszczonym przez Dominikanów Klasztorze jak i po prywatnych domach. Takim przykładem jest jedna z Sióstr, mieszkająca w starym domu rodziny Mieczysława Kraśnickiego – lokalnego Komendanta Ochotniczej Straży Pożarnej w Choroszczy.

W początkach swej działalności przy choroskiej parafii Siostry Służki objęte Trzecią Regułą Zakonu św. Franciszka i przy wsparciu współfundatora: Mariana Raczkowskiego, ufundowały pomnik na Placu Kościelnym pn. Ekstaza św. Franciszka. Na cokole pomnika widnieje medalion z papieżem Leonem XIII, a w tylnej części cokołu tabliczka fundatorów, która brzmi: Figura postawiona kosztem Mariana Raczkowskiego oraz braci i sióstr Zakonu Trzeciego św. Franciszka w 1909 roku. Okres obu wojen światowych i wojny polsko-bolszewickiej z 1920 roku, były trudnymi momentami dla Zgromadzenia Sióstr Służek. Jednak wzajemne wspieranie się parafian choroskich i sióstr, pozwoliły przetrwać dla wszystkich te trudne lata. Wspomnieć warto też o tym, iż siostry w dwudziestoleciu międzywojennym zamieszkały w poszczególnych wsiach w obrębie parafii, m.in. w Rogowie.

W tym okresie, w roku 1930 parafię w Choroszczy obejmuje ksiądz Franciszek Pieściuk, godny następca Adama Ostrowskiego. To właśnie z jego inicjatywy dochodzi do jeszcze większej aktywizacji nie tylko życia religijnego, ale też i społecznego w lokalnej parafii i gminie. Bardzo pięknie opisuje to ks. Wojciech Rogowski w rozdziale „Bractwo, ruchy i stowarzyszenia religijne w parafii Choroszcz w okresie międzywojennym” w Księdze Jubileuszowej Parafii Rzymskokatolickiej w Choroszczy wydanej z okazji 550-lecia. Ksiądz Rogowski opisuje jak to z inicjatywy proboszcza Franciszka Pieściuka zostaje założony przy parafii Trzeci Zakon św. Franciszka i poświęcony 29 IV 1930 roku przez arcybiskupa Romualda Jałbrzykowskiego. Działa on w formie luźnej tzn. bez składania ślubów zakonnych i składa się z członków tutejszej parafii. W skład owego tercjarskiego zakonu wchodzą kobiety, jak i mężczyźni, niejednokrotnie nawet całe rodziny. Każda osoba wchodząca w skład tercjarzy, otrzymuje nowe imię na znak nowego życia i swego patrona. W parafii zachowały się księgi członków Trzeciego Zakonu św. Franciszka, pokazujące strukturę wiekową i cywilną tego zgromadzenia. Ogółem w latach 1930-1947, do Zgromadzenia Tercjarzy wstąpiły 254 osoby. Wspomnieć też należy o jeszcze jednej ciekawej i ważnej rzeczy – Tercjarze posiadali własny sztandar. Używano go w procesjach, w trakcie świąt kościelnych i co jest istotne – używany jest on właściwie, aż po dzień dzisiejszy. Oba te zgromadzenia zakonne – zarówno Zgromadzenie Sióstr Służek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej, jak i Trzeci Zakon św. Franciszka, podlegały tej samej regule zakonnej. W parafii choroskiej, swym działaniem zapisały piękne karty lokalnej historii. Szeroki wymiar działalności Tercjarzy w naszej Ojczyźnie pokazuje piękno religijności lokalnej w kraju.

Oto przykłady znakomitych osób działających jako Tercjarze: brat Albert Chmielewski, Kardynał Stefan Wyszyński, generał Józef Haller, a po II wojnie światowej m.in. ksiądz Jerzy Popiełuszko.

Pamiątkami po obu zgromadzeniach są – sztandar Trzeciego Zakonu św.Franciszka oraz wciąż funkcjonujące Koło Żywego Różańca wraz ze swymi modlitewnymi Różami – założone jeszcze przez siostry Służki.

W samej Choroszczy działało jeszcze jedno Zgromadzenie Zakonne, było to Zgromadzenie Szarych Sióstr św. Elżbiety. Początkowo pracowały one i mieszkały w szpitalu ginekologiczno-położniczym w Białymstoku przy ulicy Warszawskiej 15. Białostocki dom zakonny powstał 11 VI 1957 roku. Po czterech latach (w 1961 roku) siostry przeniosły się do Choroszczy. Wtedy wspólnota liczyła już tylko pięć osób, a były to: Elżbieta Cugler – przełożona oraz członkinie: Innocenta Maj – lat 35, Marietta Bodasińska – lat 23, Cecylia Gniot – lat 26 oraz Bożena Ekman – lat 23. Wiemy, iż swą posługę pełniły w Domu Pomocy Społecznej niosąc pomoc chorym i pacjentom szczególnej opieki, pacjentom owa pomoc miała charakter nie tylko medyczny, ale również i duchowy. Siostry mieszkały na terenie DPS-u. Dyrekcja zakładu przeznaczyła część jednego budynku na lokale mieszkalne dla pracowników i ich rodzin. Znalazły tam też swoje miejsce Siostry Elżbietanki. Mieszkały w małych, skromnych pokoikach. Swą posługę Siostry pełniły do początku lat 80-tych XX wieku.

Materiały źródłowe:

  • Józef Maroszek, Dominikanie choroscy w XVII-XIX w, „Białostoczyzna” 1/1994

  • Siostra Teresa Chmielewska, Zgromadzenie Sióstr Służek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej w archidiecezji Wileńskiej i Białostockiej, 2006 r.

  • ks. Adam Szot, Spojrzenie na codzienność zgromadzeń zakonnych, 2019 r.

  • Księga Jubileuszowa „Parafia rzymskokatolicką w Choroszczy 550 lat” – wydana w 2009 r., pod redakcją ks. Tadeusza Kasabuły i Adama Szota

  • ks. Wojciech Rogowski „Bractwa, Rady i Stowarzyszenia Religijne w Parafii Choroszcz w okresie międzywojennym”

  • Relacje ustne mieszkańców Choroszczy

Zbigniew Andruszkiewicz

Leave a Comment